Cada vez que nos sentamos á mesa tomamos unha decisión que vai moito máis alá da nutrición. Detrás de cada alimento hai unha paisaxe, un modelo produtivo, unha forma de xestionar os recursos naturais e unha maneira de distribuír a riqueza. Comprender esa relación é imprescindible para avanzar cara a un sistema alimentario máis xusto, resiliente e sustentable.

Nunca falamos tanto de alimentación e, con todo, sabemos moi pouco dela

A alimentación ocupa un lugar central nas nosas vidas. Comemos varias veces ao día, falamos de dietas, de gastronomía, de receitas ou de hábitos saudables con absoluta normalidade. Porén, poucas veces nos detemos a pensar no longo camiño que percorre un alimento antes de chegar ao noso prato.

Sabemos canto custa un litro de leite ou unha barra de pan, pero descoñecemos con frecuencia quen os produciu, de onde proceden, que recursos foron necesarios para obtelos ou que impacto tivo a súa produción sobre o territorio. A cadea alimentaria fíxose tan eficiente que conseguiu algo paradoxal: achegar os alimentos e, ao mesmo tempo, afastarnos da súa orixe.

Esa desconexión ten consecuencias. Cando deixamos de comprender de onde vén o que comemos, tamén deixamos de comprender que necesita o territorio para seguir producíndoo.

A agricultura produce moito máis que alimentos

Durante décadas medimos o éxito da agricultura case exclusivamente pola súa capacidade para producir máis. O rendemento por hectárea, a produtividade ou o volume das colleitas convertéronse nos principais indicadores do progreso agrario.

Con todo, a agricultura nunca produciu unicamente alimentos.

Cada explotación agraria configura unha paisaxe. Mantén camiños, prados, sebes, muros de pedra, bosques e cursos de auga. Conserva coñecementos transmitidos durante xeracións. Xera emprego, fixa poboación e contribúe a manter vivos centos de aldeas. Ademais, dependendo de como se xestione, pode favorecer a biodiversidade, mellorar a fertilidade do solo, almacenar carbono ou contribuír á regulación do ciclo da auga.

Do mesmo xeito, tamén pode provocar o efecto contrario.

Reducir a agricultura a unha simple fábrica de alimentos significa ignorar boa parte do valor que achega á sociedade. A terra non só produce colleitas; produce servizos ecosistémicos, patrimonio, identidade e oportunidades para construír un rural vivo.

Alimentar unha sociedade tamén significa coidar o territorio

Existe unha idea moi estendida segundo a cal producir máis e conservar mellor son obxectivos incompatibles. Como se protexer a natureza implicase necesariamente renunciar á produción ou como se aumentar as colleitas obrigase a deteriorar o medio.

A realidade adoita ser bastante máis complexa.

Os sistemas agrarios máis resilientes son, con frecuencia, aqueles que conservan unha maior diversidade de cultivos, coidan a saúde do solo, manteñen elementos naturais na paisaxe e xestionan a auga con intelixencia. Non porque renuncien á produtividade, senón porque entenden que a capacidade de producir mañá depende da forma na que producimos hoxe.

A fertilidade dun solo non se fabrica nun laboratorio. A actividade biolóxica que o mantén vivo necesita anos, ás veces décadas, para desenvolverse. O mesmo ocorre coa biodiversidade funcional, coa estrutura do solo ou coa capacidade dunha paisaxe para soportar secas, inundacións ou fenómenos meteorolóxicos extremos.

Cando deterioramos estes procesos para obter un maior beneficio inmediato, moitas veces estamos reducindo as posibilidades de seguir producindo no futuro.

A gandería tamén forma parte da solución

Nos últimos anos instalouse a idea de que a gandería representa, por definición, un problema ambiental. Sen embargo, esa visión simplifica unha realidade extraordinariamente diversa.

Non todas as explotacións funcionan igual nin teñen os mesmos impactos. Existe unha diferenza enorme entre sistemas intensivos fortemente dependentes de insumos externos e modelos extensivos que aproveitan os pastos, contribúen á prevención dos incendios forestais, manteñen hábitats de alto valor ecolóxico e favorecen o peche dos ciclos naturais dos nutrientes.

A verdadeira pregunta non debería ser se a gandería é boa ou mala, senón que tipo de gandería queremos promover.

Un territorio sustentable necesita sistemas produtivos capaces de alimentar á poboación respectando os límites ecolóxicos, garantindo o benestar animal e ofrecendo condicións de vida dignas ás persoas que viven do sector primario.

A proximidade importa, pero non é suficiente

Nos últimos anos medrou o interese polos alimentos de proximidade. Consumir produtos locais fortalece a economía do territorio, favorece relacións máis directas entre produtores e consumidores e pode reducir determinados impactos asociados ao transporte.

Pero a proximidade, por si soa, non garante a sustentabilidade.

Un alimento producido a poucos quilómetros pode ter un impacto ambiental superior ao doutro cultivado máis lonxe se degrada o solo, emprega a auga de forma ineficiente ou depende dun elevado consumo de enerxía. Pola contra, existen produtos importados procedentes de sistemas produtivos perfectamente compatibles coa conservación dos ecosistemas.

A distancia conta, pero non conta toda a historia.

Comprender un sistema alimentario require analizar tamén como se produce, como se reparte o valor ao longo da cadea, que condicións laborais existen ou que consecuencias ten sobre o territorio onde se desenvolve.

Cada compra é unha decisión sobre o territorio

Acostumamos pensar que o futuro da agricultura depende unicamente das políticas públicas ou das decisións das administracións. Non é certo.

Cada consumidor participa diariamente na construción dese futuro.

Cada vez que escollemos un alimento estamos apoiando un determinado modelo produtivo. Estamos decidindo, aínda que non sexamos conscientes, que paisaxes queremos conservar, que tipo de explotacións queremos que sobrevivan e que oportunidades existirán para as persoas que viven e traballan no rural.

Iso non significa trasladar toda a responsabilidade á cidadanía. As administracións, a industria alimentaria, a distribución ou a restauración desempeñan un papel decisivo na configuración do sistema alimentario. Pero tampouco podemos ignorar que millóns de pequenas decisións individuais acaban orientando a dirección do conxunto.

Alimentar o futuro

Falar de agricultura e alimentación é falar de moito máis que de producir comida.

É falar da capacidade dun territorio para seguir alimentando á súa poboación nun contexto marcado polo cambio climático, a perda de biodiversidade, a transformación demográfica e a crecente incerteza económica.

É falar da dignidade do traballo agrario, da innovación, da rexeneración dos solos, da incorporación de novas xeracións e da capacidade das comunidades rurais para construír un futuro próspero.

Na Fundación Galicia Sustentable entendemos que a agricultura e a gandería non son actividades do pasado. Son sectores estratéxicos para o futuro. Nelas conflúen algúns dos maiores desafíos da nosa sociedade: a seguridade alimentaria, a conservación da natureza, a prosperidade do rural e a resiliencia do territorio.

Cada alimento conta unha historia. A cuestión é decidir que historia queremos seguir escribindo.