A loita contra o cambio climático adoita presentarse como unha carreira por instalar máis enerxías renovables e reducir as emisións de gases de efecto invernadoiro. Todo iso é imprescindible, pero resulta insuficiente se esquecemos que a enerxía, o territorio, a biodiversidade e a sociedade forman parte dun mesmo sistema. A verdadeira transición enerxética non consiste só en producir electricidade limpa, senón en construír un modelo capaz de prosperar dentro dos límites do planeta.
Nunca dependemos tanto da enerxía
A historia da humanidade tamén pode contarse como a historia da enerxía.
Cada gran transformación social estivo ligada a unha nova forma de obtela e utilizala. A leña permitiu os primeiros asentamentos permanentes; o carbón impulsou a Revolución Industrial; o petróleo transformou o transporte, a agricultura e a economía mundial; a electricidade cambiou para sempre a maneira de vivir e de traballar.
Hoxe dependemos da enerxía para practicamente todo. Desde o funcionamento dun hospital ata a produción de alimentos, as telecomunicacións, a industria ou o abastecemento de auga potable. A enerxía deixou de ser un recurso máis para converterse na infraestrutura invisible que sostén o funcionamento das sociedades modernas.
Precisamente por iso, cambiar o modelo enerxético é moito máis complexo que substituír unha tecnoloxía por outra.
O cambio climático xa forma parte do presente
Durante anos falamos do cambio climático como un problema que afectaría principalmente ás xeracións futuras. Esa idea xa non se corresponde coa realidade.
As ondas de calor son máis frecuentes e intensas. Os períodos de seca prolónganse. Os fenómenos meteorolóxicos extremos aparecen con maior frecuencia e os incendios forestais presentan comportamentos cada vez máis difíciles de controlar. Ao mesmo tempo, os ecosistemas modifican lentamente o seu funcionamento e numerosas actividades económicas comezan a sufrir as consecuencias dun clima cada vez máis imprevisible.
O cambio climático deixou de ser unha hipótese científica para converterse nunha realidade que condiciona a agricultura, a dispoñibilidade de auga, a saúde pública, a planificación territorial e a economía.
A cuestión xa non é se debemos actuar.
A verdadeira cuestión é como facelo con intelixencia.
Reducir as emisións é imprescindible, pero non abonda
A descarbonización ocupa, con razón, o centro do debate climático. Limitar as emisións de gases de efecto invernadoiro é unha condición indispensable para reducir o ritmo do quecemento global.
Con todo, sería un erro pensar que toda a solución consiste simplemente en substituír combustibles fósiles por fontes renovables.
A transición tamén require mellorar a eficiencia enerxética, reducir o desperdicio, electrificar moitos dos procesos que hoxe dependen dos combustibles fósiles, desenvolver sistemas de almacenamento, modernizar as redes eléctricas e impulsar novas formas de mobilidade, produción industrial e organización territorial.
Pero existe unha pregunta que poucas veces aparece no debate público.
¿É posible manter un consumo enerxético crecente de maneira indefinida nun planeta con recursos limitados?
Responder a esa cuestión probablemente sexa un dos grandes retos deste século.
As enerxías renovables tamén presentan desafíos
As enerxías renovables representan unha oportunidade extraordinaria para reducir a dependencia dos combustibles fósiles. Galicia dispón de recursos eólicos, hidráulicos, solares e de biomasa que poden desempeñar un papel protagonista na transición enerxética europea.
Pero sería un erro pensar que calquera proxecto renovable é automaticamente sustentable.
A implantación de grandes infraestruturas enerxéticas transforma paisaxes, modifica ecosistemas, pode afectar á biodiversidade e abre debates lexítimos sobre a ordenación do territorio, a participación das comunidades locais ou a distribución dos beneficios xerados.
Recoñecer estes conflitos non significa opoñerse ás enerxías renovables.
Significa asumir que unha transición ben feita tamén necesita planificación, avaliación rigorosa e capacidade para integrar intereses diversos.
A pregunta non debería ser unicamente canta enerxía producimos.
Tamén deberiamos preguntarnos onde a producimos, como a producimos e que retorno xera para o territorio que a acolle.
Adaptarse tamén é actuar
Mesmo se mañá deixásemos de emitir gases de efecto invernadoiro, parte do cambio climático continuaría evolucionando durante décadas.
Iso significa que reducir as emisións xa non é suficiente.
Tamén necesitamos adaptarnos.
Adaptarse implica preparar as cidades fronte ás ondas de calor, mellorar a xestión da auga, deseñar infraestruturas máis resilientes, diversificar os sistemas agrarios, recuperar ecosistemas capaces de amortecer fenómenos extremos e reducir a vulnerabilidade das persoas máis expostas.
A adaptación non representa unha derrota.
Representa a capacidade dunha sociedade para anticiparse aos cambios e responder a eles antes de que se convertan en crises.
Galicia ten unha oportunidade histórica
A transición enerxética sitúa Galicia diante dunha oportunidade difícil de repetir.
A dispoñibilidade de recursos renovables, a experiencia industrial, a capacidade tecnolóxica e o coñecemento acumulado poden converter o noso territorio nun referente europeo na produción de enerxía limpa.
Pero esa oportunidade só xerará prosperidade se vai acompañada dunha estratexia de desenvolvemento territorial.
O obxectivo non debería limitarse a producir máis electricidade.
Tamén debería aspirar a crear industria, emprego cualificado, investigación, innovación e cadeas de valor capaces de fortalecer a economía galega.
A enerxía non debería entenderse só como un recurso para exportar.
Pode e debe ser tamén unha ferramenta para construír un territorio máis competitivo, máis resiliente e máis próspero.
Unha transición pensada para as persoas
Con demasiada frecuencia reducimos o debate enerxético a unha cuestión tecnolóxica.
Falamos de aeroxeradores, paneis solares, baterías, hidróxeno verde ou redes intelixentes como se o futuro dependese exclusivamente da innovación.
Pero toda transición é tamén un proceso social.
Require confianza, participación, estabilidade normativa e unha distribución equilibrada dos beneficios e dos impactos.
As tecnoloxías poden acelerar o cambio.
Son as persoas quen deciden cara a onde queremos ir.
A enerxía como oportunidade para construír futuro
Na Fundación Galicia Sustentable entendemos que a transición enerxética representa unha das maiores oportunidades para construír unha sociedade máis resiliente e máis próspera. Pero tamén cremos que non existe unha transición verdadeiramente sustentable se esquece o territorio, a biodiversidade ou as comunidades que conviven coas infraestruturas que a fan posible.
Reducir as emisións segue sendo unha prioridade irrenunciable. Adaptarnos ao novo clima tamén o é. Pero ambas as dúas tarefas deben formar parte dunha visión máis ampla que integre enerxía, natureza, economía e benestar.
Porque a enerxía non é simplemente a forza que move as nosas máquinas.
É tamén unha das decisións que definirá a paisaxe, a economía e a calidade de vida das próximas xeracións.
